فصل دوم

آفرینش انسان از دیدگاه قران:

الف) آیاتی که مبدا پیدایش همه انسانها را زمین ذکر کرده و می فرماید: منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تاره اخری(طه:۵۵) – شما را از زمین آفریدیم و دوباره بدان باز می گردانیم و بار دیگر شما را از آن خارج می کنیم.

ب) آیاتی که منشاء پیدایش انسان را خاک می داند که آن نیز بخشی از زمین است مانند: و من آیاته ان خلقکم من تراب… (روم:۲۰) از نشانه های او این است که شما را از خاک آفرید.

ج) آیات دیگر دلات می کند که خدا انسان را از گل چسبنده و خشک شده مانند سفال آفریده است مانند: انا خلقناهم من طین لا رب(صافات:۱۱) همانا انسانها را از گل چسبنده آفریدیم. خلق الانسان من صلصال کالفخار(الرحمن:۱۴) خدا انسان را از گل خشکی مانند سفال آفرید.

د) آیاتی که دلالت می کند که بشر از آب و نطفه آفریده شده است مانند: فلینظر الانسان مم خلق – خلق من ماء دافق(طارق:۵و۶) انسان باید بنگرد که از چه چیز آفریده شده است! از یک آب جهنده آفریده شده است.

ه) آیاتی که مراحل خلقت انسان را بیان میکند مانند: ولقد خلقنا الانسان من سلاله من طین– ثم جعلناه نطفه فی قرار مکین– ثم خلقنا النطفه علقه فخلقنا العلقه مضغه فخلقنا المضغه عظاما فکسونا العظام لحما ثم انشاناه خلقا آخر…( مومنون:۱۲و۱۴)- همانا انسان را از گلی صاف آفریدیم سپس او را بصورت نطفه در رحم مستقر کرده و بعد نطفه را بصورت خون بسته شده و خون بسته شده را بشکل گوشت جویده شده و بعد آن را استخواندار ( یا تبدیل به استخوان) کرده سپس بر روی استخوان گوشت رویاندیم ( و خلقش را به حد کمال رساندیم) آن گاه او را به شکل دیگر ایجاد کردیم….

وجه جمع

قران در بیان خلقت انسان – گاهی مبداء آن را خاک و گل و گاهی آب و نطفه ذکر کرده است. در وجه جمع میان این آیات باید به این نکته توجه داشت که زمانی که حضرت آدم ع بعنوان اولین انسان آفریده شده از خاک سخن بمیان می آید منظور از خاک مبداء پیدایش قریب اوست همانگونه که در آیه ای که به خلقت عیسی ع توجه می دهد می فرماید: ان مثل عیسی عندالله کمثل آدم خلقه من تراب…(ال عمران:۵۹) مثل عیسی در نزد خدا همچون آدم است که او را از خاک آفرید.

لیکن در مواردی که خلقت همه انسانها را از خاک می داند منظور توجه دادن به مبداء بعید پیدایش همه انسانها است هر چند اصل هر انسانی از پدر و مادر و از نطفه آنان منعقد شده اما در نهایت خلقت همگی ریشه در خاک دارد و از آنجا گرفته شده است. قران کریم با اشاره به خلقت حضرت آدم ع و دیگر انسانها وجه جمع آنها را ذکر کرده است: … و بداء خلق الانسان من طین– ثم جعل نسله من سلاله من ماء مهین(سجده:۷و۸) و آفرینش انسان را از گل آغاز کرد- سپس نسل او را از عصاره ای از آب ناچیز و بی قدر آفرید.

همچنین آیات دوازدهم تا چهاردهم سوره مبارکه مومنون که در متن به آن اشاره شد همین گونه یاد آور شده که خلقت ابتدایی انسان از گل بوده اما در ادامه آفرینش نسل انسان به شکل نطفه در رحم قرار داده شده است. در کنار آیات یاد شده آیات دیگری نیز به نکته ای در خلقت اولیه انسان اشاره دارد نکته ای که هم می تواند در تحلیل فلسفی خلقت انسان مورد توجه قرار گیرد و هم از جنبه اخلاقی توجه خاصی به انسان دهد و آن این که خداوند می فرماید انسان را خلق کردیم در حالیکه قبل از آن چیزی نبود. در آیه ای می فرماید: او لا یذکر الانسان انا خلقناه من قبل ولم یک شیئا (مریم:۶۷) – آیا انسان بخاطر نمی آورد که ما پیش از این او را آفریدیم در حالی که چیزی نبود؟! و در آیه ی دیگری می فرماید: هل اتی علی الانسان حین من الدهر لم یکن شیئا مذکورا(انسان:۱) آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود؟!

هر چند ابتدا ممکن است از آیه اول چنین به ذهن آید که خداوند انسان را خلق کرده بدون اینکه ماده اولیه ای در خلقت او بکار گرفته باشد اما دقت در آیه ی دوم می فهماند که منظور آن است که انسان به این صورت انسانی و ترکیبی از روح و جسم و اینکه موجودی قابل ذکر بوده باشد وجود نداشته و خداوند همان خاک بی مقدار را بصورت انسانی گرانمایه پدید آورده است. موید این مطلب منتی است که خداوند بر حضرت زکریاع می گذارد و می فرماید: … وقد خلقتک من قبل ولم تک شیئا (مریم:۹) … و قبلا تو را آفریدم در حالیکه چیزی نبودی.

پس منظور از این آیات این است که خداوند انسان را از موادی از همین جهان ماده خلق کرد اما این انسان تا قبل از اینکه اراده الهی بر خلقت او قرار گیرد موجود قابل توجه و قابل ذکری نبود تا اینکه منت الهی بر او قرار گرفت و نعمت وجود را بر قامت بی جان او ارزانی داشت.

نظریه تطور و تکامل انواع

در مورد خلقت انسان- بین دانشمندان بحثی واقع شده که آیا خلقت آدم بدون واسطه از خاک و گل بوده و یا اینکه انواع دیگری از موجودات واسطه بوده اند. در اینجا دو نظریه عمده وجود دارد. گروهی از دانشمندان به نظریه ثبوت انواع قائل شده و معتقدند که موجودات بصورت انواع مستقلی خلق شده اند بنابراین انسان نیز نوع مستقلی است که ابتدا از خاک خلق شده است. این نظر با آیات قران نیز سازگار بوده و آیاتی که در بحث گذشته به آن اشاره شد آن را تایید می کند.

اما گروه دیگری از دانشمندان به نظریه ی تکامل و تطور انواع متمایل شده و معتقد شده اند که انواع مختلف موجودات در سایه تکامل نوع نخستین بوجود آمده اند و در حقیقت ریشه همه انواع یک نوع بوده که در اثر تکامل به انواع مختلف تبدیل شده است. بنابراین نظر انسان نیز مستقیما از خاک خلق نشده بلکه تکامل یافته انواع پیش از خود است. مدعیان این نظریه برای اثبات نظریه خود به چند مطلب استناد کرده اند. از جمله اینکه می گویند مطالعه روی اسکلت هایی که از میلیونها سال پیش بدست آمده نشان می دهد که موجودات زنده از صورتهای ساده به صورتهای پیچیده تر و کامل تری تغییر شکل داده اند. و یا اینکه می گویند در مقایسه میان موجودات مشابهت های زیادی می یابیم که نشان می دهد رابطه خویشاوندی نزدیکی میان گروههای مختلف موجودات وجود دارد. همچنین می گویند مطالعات جنین شناسی حاکی است که حالت جنینی بسیاری از موجودات شباهت هایی با هم دارند و جنین بسیاری از موجودات در مراحل اولیه رشد آن چنان به یکدیگر شبیه است که تشخیص آنها مشکل است و همین امر موید آن است که موجودات از اصل واحدی ریشه گرفته اند.

نقد این نظریه: این گونه نظریه ها از حد فرضیه و گمان فراتر نرفته و دلایل ارائه شده تنها چنین ادعایی را بصورت یک فرضیه بیان می کند و از اثبات وقوع خارجی آن عاجز است.

خود مطرح کنندگان چنین نظریه ای نیز هیچ کدام بطور قطع به آن حکم نکرده اند و موید دیگر اینکه هیچ کدام بطور قطع نگفته اند که نسل قبلی انسان که انسان از آن بوجود آمده چه حیوانی بوده است.

کتاب آسمانی قران نیز موید آنست که انسان نوع مستقلی است. زیرا چنین بیان می دارد که نسل کنونی انسان به یک مرد و زن منتهی می شود و می توان این مطلب را از ضروریات قران بشمار آورد. از جمله در آیه ذیل می فرماید: یا ایها الناس اتقوا ربکم الذی خلقکم من نفس واحده و خلق منها زوجها و بث منهما رجالا کثیرا و نساء(نساء:۱) ای مردم! از ( مخالفت) با پروردگارتان بپرهیزید! همان کسی که همه شما را از یک انسان آفرید و همسر او را (نیز) از جنس او خلق کرد و از آن دو مردان و زنان فراوانی (درروی زمین) منتشر ساخت.

و در آیه دیگر تصریح می کند که آدم ع از خاک آفریده شده است: ان مثل عیسی عندالله کمثل ادم خلقه من تراب…(ال عمران:۵۹) مثل عیسی در نزد خدا همچون آدم است که او را از خاک آفرید.

برخی از طرفداران نظریه تکامل انواع نیز برای تایید نظریه خود به توجیه آیات قران در راستای عقیده خود پرداخته اند. در اینجا به مهمترین آیه ای که در این زمینه به آن استشهاد کرده اند اشاره نموده و پاسخ آن را نیز ذکر می کنیم: ان الله اصطفی ادم و نوحا و ال ابراهیم و ال عمران علی العالمین(ال عمران:۳۳) خداوند آدم و نوح و ال ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برتری داد.

آنها می گویند: همان گونه که نوح ع و ابراهیم ع و … از میان معاصرین خود بر گزیده شدند پس آدم ع هم باید از میان معاصرین خود بر گزیده شده باشد. یعنی از میان آدمیان دیگر منتها معنای بر گزیدن آدم آن است که آنها آدمیانی نبوده اند که از نظر عقل و شعور به مرحله کامل رسیده باشند و حضرت آدم کامل شده ی آن نوع ناقص بوده است.

در پاسخ باید گفت: اولا در آیه برتری بر همه جهانیان مطرح است ثانیا بر فرض آنکه منظور برتری بر معاصرین آن حضرت باشد لزوم و دلیلی ندارد که معاصرین را افراد پیش از او بدانیم بلکه منظور گزینش و برتری آدم از میان فرزندان و نوادگان خود اوست که در زمان وی بدنیا آمده اند.

پی نوشتها:  ۱) مبانی انسان شناسی در قران عبدالله نصری ص ۳۲و۳۳ — ۲) المیزان ج۴ص ۱۴۳و۱۴۴ ج۱۶ ص۲۶۳– ۳) خلقت انسان یدالله سحابی

پایان فصل دوم- التماس دعا : تحقیق و تنظیم حسین شاهد خطیبی

کلمات کلیدی :انسان سناسی